---

KAPLICA w Żaganiu

---

W księstwie żagańskim reformacja mogła rozwijać się swobodnie od 1539 r., gdy po śmierci ks. Jerzego saskiego zaczął nim władać ks. Henryk, członek protestanckiego Związku Szmalkaldzkiego. Wtedy to Franciszkanie opuszczają Żagań, a dwa lata później pozostawiony przez nich kościół p.w. śś. Piotra i Pawła przejmują ewangelicy. Reformacja przebiegała tutaj znacznie gwałtowniej niż na przeważającej części Śląska, dochodziło do usuwania nadliczbowych ołtarzy z kościołów, zaś kościół św. Krzyża na Przedmieściu Bożnowskim został splądrowany i zamieniony na szpital. W 1627 książe Albrecht Wallenstein, dowódca 40000 armią cesarskiej utrzymującej się z kontrybucji od ewangelików, kupuje księstwo od cesarza Ferdynanda II i w rok później sprowadza tu jezuitów, którzy w pofranciszkańskim klasztorze zakładają gimnazjum - rozpoczyna się ostrzejszy okres kontrreformacji. Dzięki krótkiemu okresowi tolerancji za czasów księcia von Lobkovic, w latach 1651÷1668 ewangelicy mogli użytkować kościół świętokrzyski. Dostosowując go do liturgii w roku 1651 wznieśli w nim ołtarz, a w 1666 ambonę.      Jednak dopiero ugoda altransztadzka (27.07.1707), początek końca kontrreformacji na Śląsku, przyniosła przywrócenie części swobód religijnych w księstwach do niedawna piastowskich oraz oleśnickim i ziębickimi w mieście Wrocław. Punkt o możliwości odzyskania przez ewangelików wszystkie zabrane im po pokoju westfalskim kościołów i szkół pozostał głównie na papierze. Udało się natomiast wykorzystać zgodę cesarską na budowę 6 nowych świątyń, tzw. kościołów Łaski. Oczywiście "łaska" cesarska słono kosztowała - cesarz Austrii Józef I otrzymał 700 tys. guldenów, a komisja cesarska 15,4 tys. Gwoli sprawiedliwości nalezy dodać, że Szwedzi też nie byli bezinteresowni - główny negocjator baron Stahlenheim wyjechał bogatszy o 20 tys. guldenów zaś Karol XII swój wkład w obronę śląskich współwyznawców wycenił na 200 tys. Ponadto ewangelicka gmina w Żaganiu musiała zapłacić dworowi wiedeńskiemu za zezwolenie na budowę kościoła osobny haracz nazwany został elegancko "gratyfikacją".

---

Tak jak inne kościoły Łaski (a wcześniej Pokoju) świątynia ewangelicka musiała stanąć poza murami miejskimi. Tę zlokalizowano za Bramą Szpitalną, kilkaset metrów na N od miejskich murów, przy kościele szpitalnym p.w. Św. Ducha. Kamień węgielny pod budowę domu modlitw kościoła p.w. położono 14.05.1709 r., a już w pierwszą niedzielę adwentu tego roku miała miejsce uroczysta konsekracja. Nowy kościół uzyskał wezwanie Trójcy świętej (zur heiligen Dreifaltigkeit). Z braku środków (znacznie więcej kosztowało uzyskanie zgody niż koszty budowy) - wzniesiono obiekt o konstrukcji szachulcowej z wypełnieniem w postaci gliny. Powstała 3-kondygnacyjna budowla założona na planie prostokąta ze ściętymi narożami, nakryta 2-kondygnacyjnym dachem uskokowym. Główne wejście prowadziło przez skromną, nakrytą dachem namiotowym dzwonnicę usytuowaną od strony południowej. Wnętrze obiegały (oprócz ściany ołtarzowej) 3-kondygnacyjne empory oświetlały 2 kondygnacje (dolne, niskie zakończone łukiem odcinkowym, górne wysokie zakończone łukiem pełnym) okien i doświetlały okienka w ścianach pomiędzy kondygnacjami dachu. Nietrwała konstrukcja doznała znacznego uszczerbku w 1804 r., gdy w wyniku powodzi znalazła się pod wodą do wysokości 4 stóp. Kościół obmurowano od zachodu, lecz remont wieży był już nieopłacalny i w 1842 r. została rozebrana.      Budowę nowej wieży zawdzięczamy córkom Petera v. Biron, księżnym K. L. P. v. Hohenzollern-Hechingen oraz J. K. Acerenza-Pignatelli de Belmonte, które planując utworzenie w krypcie pod wieżą kaplicy grobowej, sfinansowały znaczą część kosztów budowy wieży. Projekt zlecono jednemu z najbardziej wziętych architektów pruskich K. H. E. Knoblauchowi, który przy realizacji tego zlecenia wzorował sie na wieży ewangelickiego kościoła w Bolesławcu. projekt nowej wyniosłej wieży kościoła ewangelickiego w stylu neogotyckim. Prace rozpoczęto w listopadzie tegoż roku, ukończono w roku 1846. Ceglana wieża murowana do wysokości 57 m posiada pięć kondygnacji. Do wysokości trzeciej, kwadratowa, dwie górne uformowane zostały jako ośmioboki. Podziały międzykondygnacyjne akcentowane są przez gzymsy, wieńczący 4 kondygnację krenelaż i balustrada ze sterczynami na ostatniej kondygnacji. 31.10.1846 r. na jej szczycie umieszczono żeliwną ażurową, zdobioną żabkami i maswerkami 27 m iglicę zwieńczoną kwiatonem. Odlano ją w pobliskiej Wilhelmshütte k/Iławy. Na parterze wieży urządzone zostało mauzoleum książęce, stąd prowadzi wejście do krypty. Na ścianach widnieją kamienne płyty epitafijne pochowanych tu członków książęcej rodziny Bironów. W zwieńczeniach płyt umieszczono ich rodowe herby.      Po wojnie, znacznie uszkodzony kościół, służył jeszcze ewangeli8kom. Ponieważ jednak zbór nie był zbyt liczny, nie stać go było na utrzymanie budynku. W tej sytuacji, w latach 70. XX w. kościół przejęły władze miejskie, które doprowadziły do jego rozbiórki w roku 1967. Znacznie więcej szczęścia ma wieża. W 1987 r. przy parafii ewangelickiej w Nepthen założono specjalne konto na które wpłacali mieszkańcy partnerskiego Nethen oraz ex-żaganianie rozsiani po całych Niemczech. Do chwili obecnej zebrano na nim 5,5 tys. euro. Od 1998 r. same władze miasta finansowały prace zabezpieczające wieżę przed dewastacją; wzmocniono konstrukcję żeliwnej iglicy oraz wykonano remont kamiennej balustrady. Prace uległy przyspieszeniu po otrzymaniu w 2004 r. wsparcia z funduszy Unii Europejskiej w ramach programu Phare CBC - BRIPF. 29.10.2004 r. ponownie otwarto odremontowaną wieżę, pełniącą obecnie funkcję wieży widokowej.

---

1740 - W wyniku przegranej przez Austrię wojny z Prusami, Żagań przechodzi pod panowanie pruskie. Nowemu władcy mieszkańcy Żagania składają hołd we Wrocławiu. Rozpoczyna się lepszy okres dla ewangelików w Żarach. W 1900 r. spośród 55.525 mieszkańców okręgu żagańskiego 46.014 jest ewangelikami, a 9.193 katolikami. W 1939 r. w całym powiecie Szprotawskim (na terenie którego leżał Żagań) 81,1% mieszkańców przyznawało się do konfesji ewangelickiej, a 16,5% katolickiej.

---

---

• Adres: pl. Jadwigi 6, Żagań
• Nabożeństwa dla parafian i turystów:
  • w języku polskim: niedziele o godz. 12³⁰

MKM